Over de Zeven Heuvelen

Heuvelgraven

Hoe zit het met de Gelderse Zeven Heuvelen? In Zuid-Limburg liggen ze bij Gronsveld. Noord-Brabant kent meerdere Zevenbergen, waaronder die bij het Vorstengraf in Oss. Zeven verwijst op beide plekken naar een zevental grafheuvels uit de prehistorie. De stad Nijmegen is naar Romeinse traditie gebouwd op zeven heuvels. In haar omgeving ligt een illustere heuvelige weg, waarvan het aantal maar niet klopt. Een loopje met de waarheid? In 2016 is naast het oude pad van Groesbeek naar Beek een zestal grafheuvels ontdekt, of is ook hier de zevende heuvel weg? Van hellend vlak naar Ad Chartam.

Bergendalsebaan

De weg heette in 1885 nog gewoon Berg en Dalsche Baan naar Groesbeek. Wel worden de Engelenburg en Flierenberg genoemd. In 1570 liggen in het Nederrijkswald vooral bospaden, maar prijken de Molenberg, Boksheuvel en Brantberg. Vanuit de Heerlijkheid Groesbeek loopt in 1768 de Beeksche Straat over de Knotseklef, langs het gericht op de Galgenhei, slingerend het Nederrijkswald (1758) in. Dit pad sluit in de Meerwijk aan op de rechthoekige parkaanleg, waarvan de doorgetrokken noordelijke zijde rond 1900 de naam Weg over de Zeven Heuvelen krijgt. In 1953 wordt de Galgenhei echter omgelegd.

Wegverbergen

In 1825 wordt de weg van Nijmegen naar Groesbeek de meeste allure van het Geldersch Lustoord toegekend, omdat deze ‘door zijne rijzingen en dalingen, zeven heuvelen vormt, en even zo vele dalen’. De wandeling tussen Berg en Dal en Groesbeek wordt niet gemaakt. Hij keert op landgoed de Groote Vlierenberg, waar ook nu de verlichting op het fietspad ophoudt, bij het beeld van de Zevenheuvelenloper. In 1882 koppelt een andere wandelaar door Nederland het toponiem ‘zeven heuvelen’ aan de Berg en Dalsche baan. De weg van Nijmegen naar Groesbeek is geëffend en hij gaat trouwens per trein.

Rijkaardskunde

Terwijl rijkaards spreken over Zeven Heuvelen, nog in 1848 op de Groesbeeksche baan, spreken aardrijkskundigen over de Mokerheide (1843, 1860). Met de opkomst van de wielrijder stelt de professionele recreatieve kampioen in 1888 dat de weg tussen Berg en Dal en Groesbeek ‘over zeven heuvelen’ loopt. Een aarzelende aardrijkskundige schrijft in 1907 over de zogenaamde ‘weg over de zeven heuvelen’, met de verantwoording dat deze haaks op droogdalen is aangelegd. Zeven is hier dus een telwoord, en de bron van het toponiem staat sinds 2015 ook te boek als de bedenker van de term ‘keizerstad’.

Kaarten
 * T. Witteroos, Het Nederrijkswald en omliggende plaatsen (1570) Geverifieerd door waldgraaf Thomas van Appeltern.
 * J. van Aarden, Cart van den Nederrijxe Walt : met desselfs inleggende gecultiveerde landerijen (1758).
 * J. van Aarden, Cart van de heerlijkheid Groesbeek..., in het laatst des jaars 1768 (1768).
* Tranchot en von Müffling, Kartenaufnahme der Rheinlande durch Tranchot und von Müffling, 1 Nijmegen Nord - 3 Nijmegen Sud (1803 - 1820). 
* N.N, Van Nijmegen naar Berg-en-Dal. Wandelkaart van Ubbergen, Beek, Berg-en-Dal en de Meerwijken (1885).
 * N.N, Nijmegen en omstreken (ca 1900).
Teksten
 * C. ten Hoet Jz, Het Geldersch lustoord, of Beschrijving van de stad Nijmegen en derzelver omstreken, met geschied- en oudheidkundige bijzonderheden (1825), p 53.
 * A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, vierde deel (1843), p 899.
 * P. Nijhoff, Een Geldersch reisje, van Amsterdam of elders, naar Arnhem, Zutphen, Het Loo en Nijmegen (1848), p 83.
 * A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, dertiende en laatste deel (1851), ZEV p 144-172.
 * W.C.H. Staring, De bodem van Nederland, de zamenstelling en het ontstaan der gronden in Nederland, tweede deel (1860), p 49-56.
 * J. Craandijk, Wandelingen door Nederland met pen en potlood deel 6 (1882), p 216.
 * J.B.M. van Galen, No 194 ANWB Cleve, in de Kampioen maart 1888 (1888), p 94.
 * E.J. Brill (red.), Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap, 2 reeks: d.24 (1907), p 668.
 * Dr. Beckers, Voordracht Archeologische onderzoekingen in Z.-Limburg, in Natuurhistorisch Maandblad, 20e jaargang - No.1 (1931), p 10.
 * J.F. van Agt, Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht (1962), p 14.
 * G.G. Driessen en J.D.G. Montenberg, Oud-Groesbeek in woord en Beeld (1980), p 25, 29, 144 en 148.
 * H. Fokkens, R. Jansen en I.M. van Wijk (red.), Oss-Zevenbergen; de langetermijn-geschiedenis van een prehistorisch grafveld Archol Rapport 50 (2009), p 227.
* W. de Jonge, Keizerstad; Het keizerlijke imago van Nijmegen (2015), p 19. 
* P. Klinkenberg en W.J.A. Kuppens, Identificatie van een prehistorisch grafveld in de Westermeerwijk, gemeente Berg en Dal (2016), p 16.
Advertenties

Toponymiewegen

Zevelichse Heuvelen?

Volgens de Lies van Limburgse plaats- en gemeintenamen gewald = gezag, dan Siebengewald iets van gezagsscheiding. https://t.co/zQvIOgJlGy

Als zeven = septum, dan split -heuvelen, -dal, -laagte, -woud, -boom, -water, -bronnen #scheidingsweg #schottheide #zevenaar #sepa #cleve

Zevenheuvelen: een bepaald aantal bergen, of een landschap van ondefinieerbare heuvels? #7H #BergenDal #telganger #hobbelpaard #knollentuin

De 7 Heuvelen soap continues: Wasser und Seyffen leerden de Romeinen van de Germanen. http://t.co/ksQkCTaE09

Van Zyfflich tot Çevlik. Romeins afval vind je werkelijk overal. Hielden volgens mij niet zo van opruimen? #duurzaam @RomeinseLimesNL

Van Sefflum naar Kukleum via Sennekensboom en Sipendaal. Door het land van Canisius, Cillissen, Sieneke & Seveke. pic.twitter.com/hPuRw0Bued

Santen, Sevelich, Sevelaer, Salkar, Saesar
Xanten, Xevelich, Xevelaer, Xalkar, Xaesar
Canten, Cevelich, Cevelaer, Calcar, Caesar

Sevelich: 3 leugae van Nijmegen, 22 van Blerick. Ceve(lums)heuvelen? Ceve(lums)dal? Ceve(lums)gewald? #foutehobby http://t.co/1xotFO1UQU

Nog een toponiem in de Zevenheuvelenserie: Sieben Quellen | Rad am Niederrhein http://t.co/UhzTBpJnCj & http://t.co/utZrscytVG #telwoord

Sevengewalt – Zevenghewaet. Wade/oversteek. De Kendel is alleen niet reuzebreed. http://t.co/NA0ENtPJxP

Safliggi/Saflika 975 AD. Zavel/Sabulum ‘zand ‘ 500-1200 AD. Sabel/Sabellum ‘zwart’ (slavisch bont) komt van na 1200 AD. #duivelsdrijfzand

Zyfflich: plaats met rood-rossig (oranje) zand. Holdeurns aardewerk?http://t.co/RccAwaSnAG & http://t.co/j1mYeioZaV & http://t.co/GY6NhSj9qM

Ooy/Ooij hoort ook nog bij Zevenaar/Zyfflich, Groessen/Groesbeek, Duiven/Düffel. Zevenaar ligt op een stroomrug/grofzandafzetting van de Aa.

Poort of gracht? Zevenaar/Zyfflich, Groessen/Groesbeek, Duiven/Düffel & Elten/Elden, Emmerich/Eimeren, Rees/Ressen http://t.co/YEp6IJyIMe

Terug bij af! Grafheuvels vaak bij breuken en bronnen, dus de verklaring siepen / sijpelen in Zevenheuvelen kan even goed. #rondjesdraaien

Een ander Nijmeegs debat betreft het aantal heuvels van de Zevenheuvelenweg. NB de Zeven Provinciën waren stiekem met zijn achten #PS15

Als Zyfflich als ‘afgescheiden’ liciae/lice wordt opgevat, dan is die doorbraak van voor 880 AD. Saffligi vs Souvlaki pic.twitter.com/OputwupbNh

Post-Romeinse Waal neemt hap uit Liesenberg en breekt door rivierduin Beek-Zyfflich, en het Wylerbergmeer ontstaat. pic.twitter.com/5fkHCMkM2F

7H & Romeinen: Septem = zeven, septum = scheiding. Bij zeven scheid, of zuiver je zaken. vgl. Zoek de zevende dwerg! http://t.co/VdgdQJjNMB

Op het oude Zevenheuvelenpad lagen toch 7 heuvels: Knotseklef, Galgenhei, Kampheuvel, Boksheuvel, Vlierenberg, Engelenberg en Duivelsberg.

Het Zevendal, Zevenaar, Zevengewalt en het Zevenboomsven in Afferden waren igg allemaal ooit Kleefs gebied.

Zevelichse heuvelen? Heuvels behorend bij het oeroude sticht Zyfflich? http://t.co/LuvvPABDMj

Zwanen van Mergelpe?

Mergelp, Duivelsberg, Holdeurn en Heksendans. Mahr → Alp → mn Duivel, vr Heks. de.wikipedia.org/wiki/Nachtalb #nachtmerrie

Het overgebleven deel kon het lokalere toponiem Wylerberg blijven dragen en de steilrand Wylseklef. Het stift werd later helemaal Kleefs.

Het ‘langzaam uit de vlakte verheffen’ van Balderiks Houberg kan oostelijk vanaf Hau en Qualburg. #oudsteheuvelnaam

Mahralp: Grimmige Schwanjungfrauen op eiland in Wylermeer? #mergelp #schwanenritter #aspel http://t.co/DlkLi5nRu3 & http://t.co/HgUjrPjTZX

Het originele bonnetje van de transfer van Meregelpe van het Stift Zyfflich naar de aartsbisschop van Keulen in 1117 http://t.co/CMr8YSEwfE

Dyluvyeberg? Mergelpe? Stortvloedberg? Bij doorbraak rivierduin is igg wel het een en ander in het meer gegleden. http://t.co/EX40qTB95v

Als “in monte qui Mergelpe vocatur” = Duivelsberg, snap ik de latere naam voor deze toen Kleefse exclave in het stift Zyfflich: Kleverberg

http://t.co/V1cC88yyFd via @Taaldacht *De aan Zyfflich ontfutselde Mergelp werd geschonken aan de graaf van Kleve. #schwanensage #lohengrin

Schwanenritter-Sage aus Elten? http://t.co/j1eOrpx4La via @rponline *Na het proces stichtte de nu bezitloze Balderik een stift in Zyfflich.

Ook Mere (Mehr) vermeld in 721. Of het in de 13e eeuw opgedroogde mere ‘gelp’ was, geen idee. http://t.co/WvvE64MzdC pic.twitter.com/E9zrtX31Nn

Balderiks Meregelpe? 1117 Xanten->Zyfflich, 1143 Bedburg, Na 1223 wereldlijk, bouw beloofde burcht Kranenburg op 1400m afstand van Kleyen.

Nou, mijn dode tablet doet het igg ineens weer. Opladen op de Mont Fer. Over Klapperstenen, ijzer en silicum aldaar: http://t.co/vZD383wMLj

Duffeltberg of Hellendoorn?

De Tannenberg in Materborn van Tanfana of Vrouw Holle? Heerseres dodenrijk vgl. Tankenberg www.runningfox.nl

Folkloreverklaring voor de Romeinse leemputten rond de Duivelsberg. Er zou een verzonken schat in het hart liggen. www.groetenuitbergendal

Holdeurn of Dorent. Vgl. Dörenther Klippen, Hockenden Weib in het Teutoburgerwoud bij Ibbenbüren? @TecklenburgRF1 http://t.co/HblQPbMAjF

Netbook lijkt ook geraakt door de vloek van Balderkamon. Up & running binnen een dag dankzij @tweakers & @afutureNL Duivelsberg it is ;~)

Ze zijn wel naamgever van de houtje-touwtjejas http://t.co/UIEksCtqq2, maar de Holdeurn is dat van Romeins aardewerk http://t.co/ewFLCIV64A

Holle Doorn, Holunder, Vlier, Hellendoorn http://t.co/4lBxspHwsy. Op de kaart van Thomas Witteroos staat Hollersboom #flierefluiter #sambuca

De Vlier(enberg) gewijd aan Vrouw Holle. Zij checkt jaarlijks of mensen vlijtig of lui waren. http://t.co/D94b4BFvPp pic.twitter.com/c3UMLfTzfi

En zo eindig je bij Sleedoorn in Hellendoorn http://t.co/TtHcQooeUB & Hol, hel. De Nieuwe Taalgids. Jaargang 37 http://t.co/OB11lkLJHR

Holldorn betekent zoiets als doornenheuvel. Als dit verwijst naar de doorns van ‘beduvelde’ bramen komt Duivelsberg niet van Duffelt.

De (oc)cultheuvel Hanenberg, ook wel gestaafd als Manenberg, ligt in de buurt van de Zonneheuvel (Ravenberg), Sterrenberg en Duivelsberg.

Kwamen de oude Groesbekers ook als sterren uit de hemel? Googeleklef, Stekkerberg en ook nog de *Boks*heuvel ;-) pic.twitter.com/hU7IN4a9P4

Karel op de Slotberg?

Door zo’n megalithische bril is de latere mini-reuzentoren op de Valkhofkapel dan wel weer logisch #skyline #024geschiedenis @madurodam

Ook de grondvorm vd Nicolaaskapel lijkt op Valkhofheuvel. Rond met portaal ZW #024geschiedenis #dakkapel #matroesjka

Hellingshoek 1e dak Nicolaaskapel is gelijk aan de Valkofheuvel zelf. Latere toren verknalt de lijn #024geschiedenis

Nog geen smoking gun van 700 jaar geschiedenis tussen de 4e en 11e eeuw. #speldindeslotberg

Zou Karolingisch Nijmegen dan toch eindelijk gevonden zijn? @RomeinseLimesNL 601799498617200640

In het aartsdiakonaat Xanten viel alleen Nijmegen (van oudsher) onder het patronaatsrecht van het St. Apostelnstift. pic.twitter.com/wE8KlzLgAB

Het silhouet van de koepel van de Apostelnkirche in Keulen doet me denken aan de St. Nicolaaskapel op het Valkhof. http://t.co/hxEtNBOiBy

Ruim voor Keizer Karel stond Millingen nl. op de kaart. Geen middeleeuws spoor van Nijmegen-Groesbeek-Kranenburg-Kleve. #geldersestreken

Zuidelijker plaatsaanduidingen in het noorden Limbourg (België), Geldern (Duitsland) en Orange (Frankrijk) #Delahaye #Peutingerkaart #PS15

Een kop, klef of berg?

Nijmeegse vervoeging? Verstoppen = verstoppelen. Sintelen-, Ketelen-, Oeselen-, Huiselen- en Engelenberg + Koekeleklef @hetiskoers @eijkb

Leuke site, met alle toppen van de heuvels in het Reichswald op de foto: http://t.co/SwbIXdBnVA

Op de Hunsköbel, Drölsenberg, Hoenderberg en Hunerberg lagen structuren uit de Steentijd. Hun of drol is reus: de vermeende stenenstapelaar.

Dageraad in de Meerwijk http://t.co/2EkvpH9JzX @ottoschapendonk. Het is wsx toch de Brantberg! En de Meerberg->Brantberg=Galgenberg :-)

Die ‘flank’ van de Hengstberg is dus een grijze dwerg genaamd Kleine Kop. Beukstraat/Berg en Dalseweg/Cerialisstraat

Waarom Neder-rijkswald? Omdat het nog maar bestond uit laag bos, hakhout. Op de Wolfsberg liepen geen wolven, maar werd ijzer gewonnen.

Herwendaal en Herwendaalsehoek? In de middeleeuwen lag daar de vlasroet (Koepel) –> ‘vlas gherwen’. Databasedank: @Taalbank_INL

Links bij Nijmegen

Gelders fietsnet ~ Het informatieportaal voor fietsers, infrastructuur en voorzieningen die Gelderland biedt.

Heuvels Fietsen ~ Informatie over heuvels, voorzover deze met de racefiets beklommen kunnen worden.

Inge Fietst ~ Ergens in 1989 ben ik met het fietsvirus besmet geraakt en ik ben er nooit meer van genezen.

Nijmegen Fietst ~ Fietsbeleid, fietsroutes, fietswinkels, fietsclubs en fietsverenigingen in en om Nijmegen.

Peters Fietssite ~ Profielen, statistieken en kaartjes van meer dan 100 hellingen in Midden-Nederland.

Roelof Schokker ~ Trainingen, ervaringen en belevenissen als wielrenner, wielertoerist en granfondisto.

Sportieve Fietser ~ Ik, mijn fiets en de fietswereld. En natuurlijk mijn godfatherschap.

Wiel-Rent ~ Verhuur van fietskoffers, racefietsen, tijdritwielen, tijdrithelmen, ploegleiderswagens, etc.