Categorie: Klimstorie wielrennen

Altijd historisch, bij tijden verantwoord, maar uitstekend op de hoogte en toch vlakbij? Klimstories uit ons binnenste buitenland en andersom.

Carolus Mediocris: Van donjon naar balkon en van duurstad naar waterkwartier
https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31817236

De Keizerstad-mythe

Nijmegen profileert zich al generaties lang als trotse Keizerstad (Delahaye, 1958). Het Valkhof staat bekend als indrukwekkende Karolingische residentie, waar Karel de Grote Paasfeesten vierde met uitzicht over de Waal. De archeologie vertelt echter een ander verhaal: mogelijk hergebruikte Romeinse fundamenten, bescheiden muurwerk, enig aardewerk en één kapiteel (Theuws & den Braven, 2025). Eerder bouwhistorisch onderzoek aan de Barbarossaruïne (St. Maartenskapel) suggereert muurwerk uit circa 775–800 n. Chr. Metselverbanden en profileringen zouden wijzen op een representatieve ruimte, mogelijk een bescheiden troonzaal (Hundertmark, 2019). Deze resten zijn echter beperkt en kunnen ook wijzen op een later hergebruik van Romeinse restanten, bijvoorbeeld in Ottoonse, Salische of Staufische tijdvakken. Directe archeologische aanwijzingen voor een groot complex uit de Karolingische tijd ontbreken, dus het raadsel is nog niet opgelost.

Lees verder (2)

Het Nijmeegse muntbeeld

Een aanvullende manier om hiernaar te kijken is het vaststellen van de in Nijmegen gevonden munten uit de vroege en volle middeleeuwen. Voor dit doel is de Numismagus dataset (Duchateau, 2026a) samengesteld, die 97 reeds gedocumenteerde losse munten (450–1200 n. Chr.) gevonden in de gemeente Nijmegen bevat. Eventuele schatten zijn hierin niet opgenomen, omdat deze toch wat anders zeggen. Het muntprofiel vertoont een opvallend gelijkmatige chronologische spreiding zonder duidelijke pieken in een van de vijf perioden van 150 jaar (figuur 1). Statistische toetsing laat geen significante oververtegenwoordiging van Karolingische munten zien (Duchateau, 2026b), wat men wel zou verwachten bij een intensief gebruikt koninklijk centrum op het Valkhof.

De Valkhof-paradox

De Valkhof-paradox ontstaat door het enorme verschil tussen de historische vermeldingen en de materiële resten en nodigt uit tot een cognitieve herwaardering. De Karolingen kennen een bedrijfsvoering waarin vastgoed ondergeschikt blijft aan mobiele netwerken (Costambeys et al., 2011; McKitterick, 2008). Een andere oorzaak van de Valkhof-paradox kan de volgende tweedeling zijn: centraal regeren, maar lokaal besturen, waarbij wetten en verordeningen centraal worden opgesteld, maar lokaal worden uitgevoerd. In dit systeem bezorgen koninklijke boodschappers de regelgeving aan de graven, die deze vervolgens op maat maken voor hun gebied. Zo ontstaat in de teksten een beeld van sterke centrale (papieren) macht, terwijl de (materiële) werkelijkheid ter plaatse vaak bescheiden en praktisch blijft (Costambeys et al., 2011; McKitterick, 2008; Wickham, 2005). Ter controle onderhouden de Karolingen een mobiele hofhouding en reizen in persoon naar de verschillende locaties. Nijmegen fungeert dan niet als vaste residentie, maar als strategische pleisterplaats in een netwerk van koninklijke en grafelijke bestuursrelaties (Wickham, 2005).

Balkon Belvédère
Balkon Belvédère
De Rijn-Rhône-as

De beschreven netwerkstrategie komt het duidelijkst tot uiting op de Rijn-Rhône-as: een vitale noord-zuidverbinding van de Noordzee via de Rijn-vallei naar de Rhône-vallei en de Middellandse Zee. Goederen en mensen bewegen in beide richtingen. Macht ligt in het controleren van handelsstromen en dat gebeurt niet enkel vanachter een centrale schrijftafel. De hoogte van het Valkhof vormt een van de laatste noordelijke punten van Rijn-Rhône-as met aaneengesloten vaste grond onder de voeten (Cohen et al. 2009; Duchateau, 2026e; Van Dinther et al., 2017). Aangezien meerdere kleine knooppunten meer flexibiliteit bieden dan enkele grote residenties op afstand, lijkt het Valkhof bedoeld als regionaal controlepunt om de overgangszone naar de Angelsaksische invloedssfeer en aansluitende netwerken in de gaten te houden (Loveluck, 2013; Theuws, 2026; Wickham, 2005).

Lees verder (1)

Emporia en handel

Aan de noordzijde van de Rijn-Rhône-as ontstaan tussen de Frankische, Angelsaksische en Deense invloedssferen gemengde emporia zoals Dorestad en Quentovic (Loveluck, 2013; Theuws, 2019, 2026). De handel van Dorestad berust op drie arbeidsintensieve bewerkingsprocessen (tabel 1). Ruwe wol uit de Britse eilanden wordt ter plaatse gewassen, gesponnen en geweven, waarna de stoffen worden uitgevoerd naar zowel Jutland als het Rijnland. Ruwe amber en been uit Jutland worden verwerkt tot kralen en kammen en uitgevoerd naar de Britse eilanden en het Rijnland. Wijn uit het Rijnland wordt vrijwel uitsluitend overgeslagen naar dezelfde twee importeurs (Van Es & Verwers, 1980; Willemsen, 2014). De toegevoegde waarde van Dorestad beperkt zich daarmee tot het wassen, spinnen en weven van wol, het snijden, boren en rijgen van amber en been, en het sjouwen van wijn.

Balkon St. Nicolaaskapel
Balkon St. Nicolaaskapel
De Rijn-Maas-delta

In de op losse munten uit NUMIS onderzochte waterkwartieren van de Rijn-Maas-delta is de economische impact van al deze bedrijvigheid echter niet zichtbaar (De Nederlandsche Bank, n.d.; Duchateau, 2026f). Mogelijk verschijnt er wel een effect als het riviercluster wordt vergeleken met het kustcluster in het westen en het wadcluster in het noorden (figuren 2 en 3). Gezien het egale muntbeeld van het totale riviercluster, lijkt de handelsstroom na het tijdvak (750–900 n. Chr.) van Dorestad (noordwesten) geleidelijk te zijn geabsorbeerd door andere waterkwartieren. Zaltbommel (zuidwesten) ontstaat aan de Waal, Deventer (noordoosten) aan de IJssel en Tiel (zuidoosten) aan de Waal (Bijsterveld & Theuws, 2012; Kosian, 2015; Oudhof et al., 2013; Van Benthem, 2020). Deze drie nederzettingen zouden fungeren als bescheiden opvolgers, maar wellicht komt hun toename in handelsvolume enkel van het noordwestelijke rivierkwartier en zijn de kust- en wadclusters het kind van de rekening (figuur 2). Dorestad zelf kent overigens een groot aantal muntvondsten (Coupland, 2003), maar enkel restanten van houtbouw. Dit patroon past prima bij de vroege middeleeuwen waarin houtbouw snelle adaptatie faciliteert (Bradtmöller et al., 2017), maar minder bij de nationale trots. Verder is het bijzonder dat het Waddengebied juist in post-Romeinse (450–600 n. Chr.) en Karolingische (750–900 n. Chr.) tijdvakken relatief veel munten telt, terwijl het rivierengebied pas in Heilig Roomse (900–1200 n. Chr.) tijdvakken duidelijk naar voren komt.

Lees verder (1)

Carolus Mediocris

Zowel in Nijmegen als Wijk bij Duurstede vullen verhalen dus aan wat bodemschatten niet kunnen bieden of tegenspreken. Gorissen (1956) versterkt het beeld van Nijmegen als continue keizerlijke residentie. Delahaye (1958) stelt daarentegen dat veel vermeldingen van Noviomagus eerder op het Franse Noyon slaan – een stelling die grotendeels is verworpen, maar die de blijvende dissonantie tussen bronnen en materiële resten onderstreept. Hetzelfde mechanisme zien we elders: Tintagel en koning Arthur, Dorestad als befaamd emporium zonder monumentale sporen en Quentovic zonder bijbehorend muntbeeld (Coupland, 2003). Het Valkhof past in het plaatje van een bescheiden archeologie, die grotendeels wordt verklaard vanuit een rondtrekkend beheersmodel (Wickham, 2005). In dit licht verdient Karel de Grote de typering Carolus Mediocris, ofwel Karel Modaal, de man die voldoende heeft aan een stevig balkon boven het waterkwartier. Deze gedachtegang is trouwens helemaal niet zo vreemd als deze op het eerste gezicht lijkt, wanneer men zich bedenkt dat Karel de Grote uiteindelijk niet afstamt van een koninklijke, maar van een ambtelijke dynastie.

Referenties

Lees verder (27)

Bijsterveld, A-J. A. & Theuws, F. C. W. J. (2012). Vroege stadswording in Nederland: Een Romeinse erfenis, Carolingiane impulsen en een stroomversnelling in de twaalfde eeuw. In E. Taverne, L. de Klerk, B. A. M. Ramakers, & S. Dembski (Eds.), Nederland Stedenland: Continuïteit en Vernieuwing (pp. 91–107). nai010.

Bradtmöller, M., Grimm, S., & Riel-Salvatore, J. (2017). Resilience theory in archaeological practice – An annotated review. Quaternary International, 446, 3–16. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2016.10.002

Cohen, K. M., Stouthamer, E., Hoek, W. Z., Berendsen, H. J. A., & Kempen, H. F. J. (2009). Zand in Banen: Zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel. Provincie Gelderland.

Costambeys, M., Innes, M., & MacLean, S. (2011). The Carolingian world. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511973987

Coupland, S. (2003). Trading places: Quentovic and Dorestad reassessed. Early Medieval Europe 11(3), 209–232. https://doi.org/10.1046/j.0963-9462.2002.00109.x

De Nederlandsche Bank. (n.d.). NUMIS: Numismatisch Informatie Systeem [Database]. Retrieved February 15, 2026, from https://www.dnb.nl/

Delahaye, A. (1958). Het mysterie van de Keizer Karelstad. Winants.

Duchateau, R. J. (2026a). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: The Numismagus Dataset [Dataset]. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31387345

Duchateau, R. J. (2026b). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: Riverine Comparisons in the Rhine–Meuse Delta. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31385311

Duchateau, R. J. (2026c). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: Nuancing the Valkhof Carolingian Palace Hypothesis. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31383100

Duchateau, R. J. (2026d). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: From Palace to Pilaster-Place, Revisiting the Valkhof Paradox. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31451578

Duchateau, R. J. (2026e). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: The Pilaster-Quadrant of the Post-Roman Meuse–Niers Valley. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31927278

Duchateau, R. J. (2026f). Nijmegen Coinage 450–1200 CE: A Short Synthesis of Independent Research. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.31867651

Gorissen, F. (1956). Stede-atlas van Nijmegen (Werken van Gelre – Vol. 29). Quint & Brouwer.

Hundertmark, H. F. G. (2019). De Valkhofburcht: Bouwhistorische verkenning Barbarossaruïne. Gemeente Nijmegen – Afdeling Stadsontwikkeling.

Kosian, M. (2015). 10. Dorestad’s Rise and Fall: How the Local Landscape Influenced the Growth, Prosperity and Disappearance of an Early-Medieval Emporium. In A. Willemsen & H. Kik (Eds.), New Research into Early-Medieval Communities and Identities (pp. 99–104). Brepols. https://doi.org/10.1484/M.STMH-EB.5.109459

Loveluck, C. (2013). Northwest Europe in the Early Middle Ages, c. AD 600–1150: A Comparative Archaeology. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO978113979472

McKitterick, R. (2008). Charlemagne: The Formation of a European Identity. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803314

Oudhof, J. W. M., Verhoeven, A. A. A., Schuuring, I., Scheringa, J., van Kaam, B., & van der Voet, N. (2013). Tiel rond 1000: Analyse van vier opgravingen in de Tielse binnenstad (Themata 6). https://hdl.handle.net/11245/1.473661

Theuws, F. C. W. J. (2019). Reversed Directions: Re-thinking Sceattas in the Netherlands and England. Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters, 46, 27–84. https://www.academia.edu/80113126/

Theuws, F. C. W. J., & den Braven, J. A. (2025). How did Aristocrats Live in Merovingian and (Early) Carolingian Times in Northern Gaul? An Archaeological Enigma: With some Remarks on the Royal Seat in Nijmegen. In M. Gierszewska-Noszczyńska, O. Grimm, & L. Grunwald (Eds.), Frankish Seats of Power and the North: Centres Between Diplomacy and Confrontation, Transfer of Knowledge and Economy (pp. 153–182). https://doi.org/10.11588/propylaeum.1681.c24452

Theuws, F. C. W. J. (2026). Reflections on Early Medieval Exchange. In S. Gelichi & M. Ferri (Eds.), Food and S.T.O.N.E.S.: Ships, Trade, Objects, Networks, Economy, Society (pp. 493–510). Venice University Press. https://doi.org/10.30687/979-12-5742-002-4/022

Van Benthem, A. (Ed.). (2020). Terug in de tijd: Een opgraving in het historische centrum van Zaltbommel (ADC Rapport 4999). ADC ArcheoProjecten.

Van Dinter, M., Cohen, K. M., Hoek, W. Z., Stouthamer, E., Jansma, E., & Middelkoop, H. (2017). Late Holocene lowland fluvial archives and geoarchaeology: Utrecht’s case study of Rhine river abandonment under Roman and Medieval settlement. Quaternary Science Reviews, 166, 227–265. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2016.12.003

Van Es, W. A., & Verwers, W. J. H. (1980). Excavations at Dorestad 1: The Harbour: Hoogstraat 1 (Nederlandse Oudheden – Vol. 9). Rijksdienst voor het Oudheidkundig. Bodemonderzoek.

Wickham, C. (2005). Framing the early Middle Ages: Europe and the Mediterranean 400–800. Oxford University Press.

Willemsen, A. (2009). Dorestad: Een wereldstad in de middeleeuwen. Walburg Pers.

Tabel

Lees verder (1)

Figuren

Lees verder (3)

Figuur 1. Munten Nijmegen (450-1200 n. Chr.)

Figuur 2. Munten clusters (450-1200 n. Chr.)

Figuur 4. Overzichtskaart clusters
maart 1, 2026
Zeven heuvels Nijmegen en Groesbeek
Zeven heuvels Nijmegen

Oppidum

De vraag of de stad Nijmegen is gesticht op zeven heuvels houdt ook de vraag in wat onder Nijmegen verstaan wordt. Is het een stad die als zodanig continu is bewoond, of meerdere keren geschapen, dan wel verrezen is? Hoe dan ook, een eerste versie, het vermeende Oppidum Batavorum, bestreek zeven aanwijsbare heuvelen. Net als het oude Rome, of was het toch Jeruzalem? De grootschalige archeologie tot aan de oerbodem beschrijft tevens de effenende werking van de cultuurlaag.

Lees verder (3)

Noviomagus

De zeven heuvelen van middeleeuws Noviomagus zijn al aanwezig in de 13e-eeuwse omwalde stad, die eerder ontstaan is als pre-urbane handelsnederzetting in de buurt van een 11e-eeuws godshuis en een 12e-eeuwse burcht. Tot aan begin 16e eeuw komen er nog vier bij, waarmee het aantal hoogten op elf uitkomt. Over de vroege oorsprong en ontwikkeling van middeleeuws Nijmegen, als een stad op of tegen de heuvels, bestaan meerdere visies, maar het aantal hoogten blijft buiten beschouwing.

Septimontium

Vanaf 1650 wordt Nijmegen beschreven als gebouwd op vijf heuvelen, vaak benoemd als Hessenberg, Marienberg, Gruitberg, Klokkenberg en Hoenderberg. Rondom 1825 duiken er ineens ook zeven heuvelen op, die pas in 1953 worden gelabeld. Voor een periode van 200 jaar blijven de aantallen vijf en zeven naast elkaar beschreven. Veel hoogteverschillen zijn in de loop der tijd fors genivelleerd, maar zowel de Romeinse als de latere zeven heuvelen zijn nog steeds in het landschap te ontcijferen.

Hoogmakerij

Voordat de diepte wordt ingegaan, zijn drie interpretaties van zevenheuvelig (7H) Nijmegen in het huidige reliëf inzichtelijk gemaakt met de fietsroutes Septinimma 1c, 13c en 16c-19c (de laatste wordt weergegeven). In de twee parallelle visies op zevenheuvelig (7H) Nijmegen doen de Ubbergerberg, Marienberg, Gruitberg en Hoofdberg niet mee.

Nijmegen 1c 13c
Hoogten (2×7)

Nijmegen 1c
Hoogte (1) Ubbergerberg – Nieuwe Ubbergseweg
Hoogte (2) Geertruidsberg – Voerweg
Hoogte (3) Hofberg – Lindenberg
Hoogte (4) Lindenberg – Ottengas
Hoogte (5) Klokkenberg – Platenmakersstraat
Hoogte (6) Marienberg – Tweede Walstraat
Hoogte (7) Gruitberg – Kerkegasje
Nijmegen 13c
Hoogte (1) Hofberg – Lindenberg
Hoogte (2) Lindenberg – Ottengas
Hoogte (3) Klokkenberg – Platenmakersstraat
Hoogte (4) Jansberg – Smidstraat
Hoogte (5) Hundisberg – Augustijnenstraat
Hoogte (6) Hessenberg – Kroonstraat
Hoogte (7) Gruitberg – Kerkegasje
Archeologie

De vele archeologische onderzoeken naar de historie van Nijmegen hebben en passant het bestaan van historische, hogere hoogten bevestigd. Aan de hand van de opgegraven bodemprofielen blijkt bijvoorbeeld de voet van de heuvels aan de Waal in de Romeinse tijd vijf à zeven meter en in de Middeleeuwen drie à vijf meter lager te liggen dan nu.

Lees verder (3)

Oostelijke drie

Het Romeinse maaiveld vertoont een knik tussen de Marienberg en Geertruidsberg. De laatste is door het ingraven van de Voerweg in de 15e eeuw verder gescheiden van de Hofberg. Na de grootse sloop van de vestingwerken is de nu lastig te vinden laagte tussen de Ubbergerberg en Marienberg met vier meter opgehoogd, terwijl het dal tussen de Ubbergerberg en Geertruidsberg voor de Waalbrug een meter is uitgediept.

Centrale vier

Na 1950 zijn de dalen om de Lindenberg en Klokkenberg opgevuld en de noordranden vergraven voor het Groene Balkon. Voor de Veerpoortrappen wordt een smalle opgang uitgespit. Op de Hofberg ligt een drie meter dik cultuurpakket, dat in het noordwesten is afgeschept, maar op de andere heuvels ligt een dun dek. Blijkens de Romeinse graven direct onder de bestrating kent de Gruitberg een geëgaliseerd ouder profiel.

Westelijke vier

De Jansberg was eerder enkele meters hoger en ook de randen zijn vergraven. Op de Hundisberg is de westzijde voorzien van een keermuur en drie à vier meter afgegraven. Op de Hessenberg is het hoogteverschil met de laagte van de Hezelstraat afgenomen van negen naar zes meter, terwijl het dal tussen de Hessenberg en de vergraven Hoofdberg dusdanig is gedempt dat Romeins materiaal er op zes meter diepte ligt.

Nijmegen 16c-19c
Hoogten (7)

Nijmegen 16c-19c
Hoogte (1) Geertruidsberg – Voerweg
Hoogte (2) Hofberg – Lindenberg
Hoogte (3) Lindenberg – Ottengas
Hoogte (4) Jansberg – Smidstraat
Hoogte (5) Hundisberg – Augustijnenstraat
Hoogte (6) Hessenberg – Kroonstraat
Hoogte (7) Hoofdberg – Parkweg
Noviomagus

Van de bewezen Romeinse woonkernen in Nijmegen staat de naam niet vast, maar van beschreven vroeg-middeleeuwse paltsen zijn mogelijk C14-sporen uit de 9e of 10e eeuw ontdekt. Een voorganger van de reuzentoren wordt vermoed op basis van radarwerk en een koningszaal op basis van metselwerk. Wel aanvaard is de bouw van een achthoekige kapel rond de eerste helft van de 11e eeuw en een reuzentoren, ringmuur en (herstel) van een halfronde kapel na 1155 door keizer Frederik I in Neomagus.

Lees verder (5)

St. Nicolaaskapel

Deze zestienhoek kan als capella palatina (paltskerk), capella baptismales (eigenkerk), of ecclesia baptismales (collatiekerk) zijn gebouwd. Een paltskerk zou de keizers Koenraad II of Hendrik III als bouwheer betekenen, terwijl een collatiekerk duidt op aartsbisschop Pilgrim, stichter van het St. Apostelnstift, of Herimann II met suffragaan Bernold. Dat de ‘capella imperatoris’ tweemaal identiek instort is geen wonder: De zijwand staat een meter uit het lood. Ook het 12e-eeuwse herstel laat rode mortel zien.

St. Maartenskapel

Deze ooit aan St. Maarten gewijde apsis op de Hofberg is door keizer Frederik I bij de oprichting van zijn burcht verbouwd en, samen met de St. Nicolaaskapel, gespaard bij de sloop van de Valkhofburcht in 1796. In 1432 heet de geooste nu halfronde bouwval in het Valkhofpark, weer of nog, Martyns capel, maar het patronaat is nooit opgehelderd. De ene muur staat haaks op het ander, maar het kán een restant zijn van de parochiekerk, die na 1254 inclusief kerkhof en pastorie verplaatst is naar de Hundisberg.

Upberg

Heerlijkheid Ubbergen is rond 1247 niet meeverpand met de burcht en stad Nijmegen aan het graafschap Gelre. De koning stelt in 1290 Diederik van Kleve voor en laat Tilman van Nijmegen in de oppositie achter, maar beleent hem rijksgoed Upburgen, om daar de graaf uit te hangen. Het pre-stedelijk kerkhof op de Geertruidsberg blijft daarbij in het midden. Rond Ubbergen hangt dus de schimmige entiteit van het oorspronkelijke burggraafschap, want een graaf van Nijmegen was bijvoorbeeld ook graaf van Houberch.

Sefluche

Een plaats in de nabijheid, die bekend is door gebeurtenissen van die tijd, is Zyfflich, waar Balderik, de ex-graaf van Oplathe of Houberch, op zijn bezitting genaamd Sefluge in 1021 kinderloos begraven is, nadat het leeuwendeel van zijn goederen in de regio is vervallen aan de kroon en geestelijkheid. Na verwoesting van het versteende Upladium in 1016, wist de aartsbisschop de grond te bemachtigen. Na 1117 hoort de kerk van de allengs uit de vlakte opkomende, vanaf 1230, stad Nijmegen, bij dekenaat Zyfflich.

Mergelpe

In 1117 verkrijgt het aartsbisdom de burcht Meregelpe van het Zyfflichse St. Martinstift, maar beleent deze nog in 1143 aan Stift Bedburg en in 1223 weer aan het graafschap Kleve ter herstel. Kniesoorkonden sluiten niet uit dat de tegen Maas en Waal-tienden geruilde burcht Meregelpe, in 1261 Monreberg heet. Het Munna uit de monnikswerken kan daar ook liggen, maar het versteende Upladen hoeft niet persé de motte Montferland te zijn en de veel kleinere motte op de Wylerberg geen Meregelpe.

Septinimma 16c-19c

Lees verder (6)

Heuvelstad Nijmegen

Hoogte 1c 13c 16c-19c
Ubbergerberg 1
Marienberg 2
Geertruidsbg 3 1
Hofberg 4 1 2
Lindenberg 5 2 3
Klokkenberg 6 3
Gruitberg 7 4
Jansberg 5 4
Hundisberg 6 5
Hessenberg 7 6
Hoofdberg 7

Heuvelstad Nijmegen op kaarten

Om meer zicht te krijgen op het ontstaan van een zevenheuvelig (7H) Nijmegen is ook gebruik gemaakt van historische kaarten, waarop heuvels en dalen met schaduwlijnen en later hoogtelijnen zijn uitgedrukt. Zo tekenen militair topografen in de tweede helft van de 19e eeuw in Nijmegen zeven (7H) hoogten. Vanaf de 20e eeuw is het reliëf in de binnenstad steeds verder afgegraven en verhoogd met de projecten Waalbrug (±1935), Groene Balkon (±1955), Wederopbouw (±1965), Herbouw Benedenstad (±1985) en Veerpoorttrappen (± 1990). In de 21e eeuw komen daar Centrumplan 2000 (±2005) en Plan Hessenberg (±2010) bovenop. Gelukkig is het destructieve Vijf Heuvelen Plan (5H) inmiddels ingewisseld voor het beschermd stadsgezicht Benedenstad (7H).

Heuvelstad Nijmegen in teksten

Waar de 5H-reisgidsen gedurende een eeuw redelijk stabiel blijven, schiet het aantal 5H-schoolboeken vanaf 1860 plots de hoogte in om na 1890 praktisch te verdwijnen. Een Groningse onderwijzer leert de kinderen in 1847 over Nijmegen, de stad der zeven heuvelen (7H), om in 1863 glashard vijf heuvelen (5H) te oreren. Een andere auteur laat het aantal afhangen van het publiek: zeven heuvelen (7H) voor de reisgids (1849) en vijf heuvels (5H) voor zijn aardrijkskundig woordenboek (1846). Hoe dan ook, vanaf 1890 nemen de 7H-reisgidsen toch echt de overhand, in lijn met de militair topografen. Het aanwijzen van dé zeven heuvels van Nijmegen kun je zelf doen door te kiezen voor een klassieke (1e eeuw), een middeleeuwse (13e eeuw) of vroegmoderne (16e-19e eeuw) reeks.

Nijmeegs alternatief

Aan de hand van de prevalentie over zes van de tien beschreven tijdvakken (11e-19e eeuw), plus de 21e eeuw, is het tevens mogelijk om een alternatieve Top 7 11c-21c te bepalen. De Hessen- en Hoofdberg zijn na de ontwalling samengevoegd, dus het geheel Hessenberg noemen is verdedigbaar, vergelijkbaar met de fusie van de Linden- en Klokkenberg onder de naam Lindenberg aan de hand van het getekende reliëf op 19e-eeuwse kaarten. Naast de 13c en 16c-19c hypothesen bestaan er ook nog twee parallelle visies op zevenheuvelig (7H) Nijmegen, een congruente visie 16c-19c en een benadering op basis van de gevonden munten uit de periode 450-1200.

Top 7 11c-21c

Hoogte 11c-21c Visies
Hofberg 7 7
Jansberg 6 7
Hundisberg 5 7
Lindenberg 5 6
Hessenberg 5 6
Geertruidsberg 5 5
Klokkenberg 5 4

Parallelle visies

★ Albert Delahaye

★ Rob Essers

★ Hans van Meteren

Congruente visie

★ Huis van de Nijmeegse Geschiedenis

Zeven heuvels Groesbeek

Heuvelgraven

Hoe verder met de Gelderse Zeven heuvelen? Noord-Brabant kent Zevenbergen bij Oss, Drenthe meldt de Zeven Heuvels bij Hoogeveen en in Noord-Holland liggen de Zeven Bergjes bij Laren. Op deze locaties verwijst zeven naar zeventallen grafheuvels uit de prehistorie. Nijmegen lijkt, net als Rome en weer een ander Zevenbergen, gebouwd op zeven natuurlijke heuvels. In haar nabije omstreken ligt ook een heuvelige weg, waarvan het aantal maar niet wil kloppen. In 2016 is daar naast het oude pad van Groesbeek naar Beek een zestal grafheuvels ontdekt, of is ook hier de zevende heuvel weg? Het blijft een kaartenhuis op een hellend vlak.

Lees verder (3)

Cartografen

In 1570 prijkt in het Nederrijkswald een bospad vanaf de Heerlijkheid Groesbeek, met daarin in 1768 de Beeksche Straat, die in 1758 doorloopt in het Nederrijkswald. Dit bochtige pad sluit in de Meerwijken aan op de rechthoekige parkaanleg, waarvan de noordelijke zijde rond 1820 wordt doorgetrokken en rond 1880 op de kaart wordt gezet als wandeling over de zeven heuvelen naar Groesbeek. Tot aan 1925, voor de aanleg van de Nieuweweg, heet de weg op topografische kaarten Berg en Dalsche baan. De moderne Zevenheuvelenweg stamt uit 1953, waarbij de rond 1925 al behoorlijk geëffende Siepseklef helemaal het veld moet ruimen en de Boksheuvel half.

Groesbeekseweg

In 1825 wordt de weg van Nijmegen naar Groesbeek de meeste allure van het Gelders Lustoord toebedicht, omdat deze, door zijne rijzingen en dalingen, zeven heuvelen met even zo vele dalen of valleien vormt. De tocht tussen Berg en Dal en Groesbeek is nog niet gemaakt, want van Berg en Dal keert men op landgoed Grote Vlierenberg. In 1882 linkt een andere schrijvende wandelaar door Nederland zeven heuvelen aan de weg tussen Groesbeek en Berg en Dal en maakt er in 1884 terloops ook nog een toponiem van. De oorspronkelijke weg over zeven heuvelen, die van Nijmegen naar Groesbeek, is, na in 1848 te zijn ontdaan van alle bomen, in 1861 behoorlijk geëffend.

Bergendalsebaan

Terwijl rijkaards tot 1848 spreken over zeven heuvelen, tussen Nijmegen en Groesbeek, spreken aardrijkskundigen van het Groesbeeks gebergte of Mookerheide. In 1879 wordt de weg der Zeven Heuvelen van Groesbeek naar Berg en Dal genoemd en omschreven als voordurend over zeven heuvelen op-en-af, in 1880 als zeven heuvels tellend en in 1907, nu wel door een geograaf, als weg over de zeven heuvelen, haaks op droogdalen aangelegd. Zeven betreft hier een telwoord, waarvan de eerste noemer in 1828 ook de formule keizerstad heeft gedeeld. Een opzichter combineert in 1898 een stad met zeven heuvels met een weg over zeven heuvelen.

Zevenheuvelenweg
Hoogten (7)

Zevenheuvelenweg
Hoogte (1) Knotseklef – Zevenheuvelenweg
Hoogte (2) Molenberg – Nieuweweg
Hoogte (3) Boksheuvel – Zevenheuvelenweg
Hoogte (4) Hogeklef – Zevenheuvelenweg
Hoogte (5) Vlierenberg – Zevenheuvelenweg
Hoogte (6) Engelenberg – Zevenheuvelenweg
Hoogte (7) Uilenpol – Zevenheuvelenweg
Gronspech

In Groesbeek gaan schriftelijke bronnen en archeologische vondsten voegzaam hand in hand. De naamsvermelding in 1040 wordt voorafgegaan, of geflankeerd, door twee tufstenen gebouwen, waarvan een de zaalkerk betreft en de ander de vroonhof, waar Pingsdorf- en kogelpotaardewerk ruim voorhanden is. Dit komt overeen met de door keizer Hendrik III geschonken mansus, een hoeve, in de villa, een nederzetting, aan de beschoeide en gestuwde Groesbeek. Of de persoon of het ambt van de waldvorster een hoeve of de vroonhof krijgt toegewezen is onduidelijk, evenmin of het bewoning of de opbrengst betreft. Groesbeek is vanaf 1258 een heerlijkheid en vanaf 1265 voorzien van een spiekerachtige houten woontoren. In die tijd kan de oorspronkelijke eigenkerk zijn toegevoegd aan dekenaat Zyfflich, waarbij de pastoor van Groesbeek de afdrachten van een tweede, of dezelfde capella imperatoris verzorgt.

Lees verder (1)

Marbeke

Voor de oorsprong van de aardwerken in de Meerwijk is, gezien de datering met een bandbreedte van 1000 jaar, tot op heden geen doorslaggevend bewijs. De vijver in het Steenkuilendal met daarin de Meerwijkselaan bestaat vermoedelijk reeds in de 11e of 12e eeuw. Op een kunstmatig eiland in deze vijver zou de burcht Watermerbrug van de waldgraven van het Rijkswald torenen, voordat zij zich in Groesbeek vestigen. Op de Wylerberg vlakbij prijkt een andere vermeende motte op Kleefs allodium en de naaste Beekerberg delen de heren van Groesbeek later met de heer van Kranenburg, welk deel Kleverberg wordt genoemd. De originele afkomst en verdeling van het bezit rondom Beek is, net als in het aanpalende Rijkswald, niet duidelijk. De tussenliggende Holdeurn etaleert dakpannen, waarvan de datering 2000 jaar kan afwijken, dus het is geenszins uitgesloten dat de zone een pre-stedelijk nijverheidscomplex betreft.

Zevenheuvelenloop
Hoogten (7)

Zevenheuvelenloop
Hoogte (1) Oeselenberg – Nijmeegsebaan
Hoogte (2) Muntberg – Nijmeegsebaan
Hoogte (3) Hogeklef – Zevenheuvelenweg
Hoogte (4) Vlierenberg – Zevenheuvelenweg
Hoogte (5) Engelenberg – Zevenheuvelenweg
Hoogte (6) Brantberg – Postweg
Hoogte (7) Kwakkenberg – Kwakkenbergweg
Zeven rijzingen

Dus tot de effening van de Groesbeekseweg en Nijmeegsebaan, vlak na 1860, bevinden de originele zeven rijzingen zich op de weg van Nijmegen naar Groesbeek. Rond 1840 ligt er een wegdam, tegen 1870 al drie, met daarbij zes ingravingen. Via een omleiding door de wijk Groenewoud en over het terrein van Werkenrode (hek), evenwijdig aan de Nijmeegsebaan, kun je dit traject herbeleven. Bij dit deel van het Nederrijkswald dekte de landmeter zich in met de opmerking: “overmits haer ongelijckheyt vangebercht.

Lees verder (3)

Zeven heuvelen

Het oude traject over de Zeven heuvelen slingerde vanaf de kerk in Groesbeek door de velden het Nederrijkswald in. Dit bospad over de Siepseklef is in de loop der tijd zodanig naar het oosten verschoven dat de huidige Zevenheuvelenweg slechts zes heuvels telt. De zevende heuvel kun je terugwinnen door rechts af te dalen over de Händelstraat en via de Molenweg en Nieuweweg de Molenberg te beklimmen. Overgangen als die van Groesbeek naar het voormalige Nederrijkswald zie je nu ook nog wel in Vinex-wijken.

Zevenheuvelenloop

Net als de weg lijkt ook de Zevenheuvelenloop meer heuvels te beloven dan er zijn. Vijf prominente hoogten leiden echter de aandacht af van de Witsenberg, Hogeklef, Kwakkenberg en Honsrug, die moeizamer op het parcours te vinden zijn.191 Tussen de Witsenberg en Ketelberg ligt een wegdam en beide Langenbergen en Muntberg zijn door een aantal wegophogingen en ingravingen versmolten. Aan het profiel is vrij duidelijk af te lezen dat de spoelwaaier voor de stuwwal wordt aangedaan.

Mentale presentatie

De stad Kleve is gebouwd op drie bergen of veel meer heuvelen. Prima oplossing. Een landmeter vergelijkt de steil- en driehoekigheid rond de Witsenberg met een woud van daken. Zo bezien passen de Hogeklef en Kwakkenberg het beste bij de eerste vijf duidelijke hoogten. De Witsenberg mist de steilheid en de knik naar de streep op de Honsrug kan het hoogteverschil niet maken. De getallen vijf, zeven of negen zijn echter allemaal goed, want het is de mens die zaken gestalte geeft.

Discussie

Conclusie

De nederzetting ‘Oppidum Batavorum’ (1e eeuw) en de stad Nijmegen (13e & 16e-19e eeuw) telden zeven heuvels, maar de bewoonde hoogten zijn verschillend. Daarnaast is er in de omgeving van Nijmegen sprake van twee wegen over zeven heuvels. In de eerste helft van de 19e eeuw werd de weg van Nijmegen naar Groesbeek beschreven, terwijl de huidige van Groesbeek naar Berg en Dal voert. Zeven betreft een telwoord en het concept is hier in de eerste helft van de 19e eeuw toegepast. De contemporaine reeks is daarom het meest aannemelijk voor Nijmegen op basis van de toenmalige steilrand en stadswal.

Lees verder (3)

7H weg en stad

Jaar 7H Auteur
1824 Stad Van Wijk Rz.
1825 Weg Ten Hoet Jz.
1879 Weg Staats Evers

Groesbeeks alternatief

Gelijk Rome viert Groesbeek nu Zevenheuvelenfeesten. Nabij prijkt de Siepseklef en over het Zevendal, rond de ex-exclave Plasmolen, lag de Zevenberg, zoals Zyfflich, op een zandstaart. In ex-exclave Nütterden wijst Sieben Quellen à la Seffent op een akelig telwoord, maar het Siebenquellental met een vijver, beek en siep echter weer niet. Een zevenheuvelige stad is verre van uniek, maar ook de Zevenheuvelenweg heeft een internationale dubbelganger. Mocht Zeven Heuvels een toponiem zijn, dan beschrijft de weg een baan over de heuvelgroep van en naar het buurtschap Siep.

Nijmeegs alternatief

Aan de hand van de prevalentie over zes van de tien beschreven tijdvakken (11e-19e eeuw), plus de 21e eeuw, is het tevens mogelijk om een alternatieve Top 7 11c-21c te bepalen. De Hessen- en Hoofdberg zijn na de ontwalling samengevoegd, dus het geheel Hessenberg noemen is verdedigbaar, vergelijkbaar met de fusie van de Linden- en Klokkenberg onder de naam Lindenberg aan de hand van het getekende reliëf op 19e-eeuwse kaarten. Naast de 13c en 16c-19c hypothesen bestaan er ook nog drie parallelle visies op zevenheuvelig (7H) Nijmegen, een congruente visie 16c-19c en een benadering op basis van de gevonden munten uit de periode 450-1200.

PDF-versie

Zeven Heuvels
april 1, 2024
De stad Zevenbergen, Zyfflich en De Zevenbergen
Stad Zevenbergen

De kern van de middeleeuwse stad Zevenbergen is gebaseerd op een zuidoost-noordwest lopende dekzandrug (B53) in het veen- en zeekleigebied (±0 NAP) van nu Noord-Brabant. Haaks op de dekzandrug (±5 NAP) is vanaf de rivier de Mark een insteekhaven aangelegd, die als tweede as, tussen opgehoogde dekzandwelvingen (B54), reeds voor herinpoldering rond dit tijdelijke eiland, noordoostwaarts als vaart lijkt doorgegraven. De smalstad heeft het historische grondplan behouden en is tot aan de 20e eeuw amper uitgebreid.

Stad Zevenbergen
Hoogten (7)

Stad Zevenbergen
Hoogte (1) Stationsstraat
Hoogte (2) Doelstraat
Hoogte (3) Merodestraat
Hoogte (4) Oude Kerkstraat
Hoogte (5) Van Steelandtstraat
Hoogte (6) Korte Wipstraat
Hoogte (7) Stoofstraat
Sevenberghe

Vanaf 1287 wordt er gesproken over een heer van ‘Sevenberghe’. Vanuit deze heerlijkheid verwerft de nederzetting op zijn laatst in 1396 stadsrechten en behangt haar stukken met een zegel met: zeven bergen. In 1654 stelt een nader gereformeerde auteur echter dat hier geen sprake kan zijn van zeven hoogten, gelijk Rome. Een taalkundige rekent Zevenbergen in 1890 weer wel tot de telwoordtoponiemen, waarna aan zeven hoogten in de omgeving (1937) of aan een onbepaald aantal in de stadskern (2007 en ‘09) wordt gedacht.

Fietsroute

Septimontium

Met een 5 kilometer lange fietsroute zijn in het stadshart van Zevenbergen bij nader inzien zeven verdedigbare hoogten in het landschap te ontcijferen, waarbij in totaal 30 meter aan hoogteverschil wordt overbrugd, gemiddeld 4 meter per helling. Deze middeleeuwse stad is net als het klassieke Rome gebouwd op zeven heuvels, met als verschil dat de eerste een heerlijkheid en de laatste een wereldrijk vertegenwoordigde. Tevens staan zes van de zeven oroniemen niet vast, of zijn op de Molenberg na, (nog) onvoldoende aangehaald.

Zyfflich

Het middeleeuwse dorp Zyfflich is net als het nabije Persingen in de provincie Gelderland gebouwd op een west-oost lopend rivierduin (B57) in het rivierkleigebied (±10 NAP) van Nordrhein-Westfalen. Het westelijke gedeelte van dit rivierduin (±15 NAP) is in de vroege middeleeuwen door het Wylermeer afgescheiden, waardoor een klein deel aan de overkant, nu boven Beek in de provincie Gelderland ligt. De nederzetting, die reeds rond 1020 lijkt te zijn gestart als kloosterkern, heeft pas na 1820 de vorm van een lintdorp gekregen.

Zyfflich
Hoogten (7)

Zyfflich
Hoogte (1) N.N. – Voetpad Wylermeer
Hoogte (2) Guldenberg – Zum Wyler Meer
Hoogte (3) Kuckuckshövel – Zum Wyler Meer
Hoogte (4) N.N. – Zum Wyler Meer
Hoogte (5) N.N. – Zum Querdamm
Hoogte (6) N.N. – Häfnerdeich
Hoogte (7) Mittelgeist – Mühlenend
Sefluche

In de 11e eeuw wordt het goed ‘Sefluche’ vermeld met later het St. Martinstift, dat in 1117 de bisschopshof behoudt bij het broek Germenseel met de Wittendonk. In 1297 blijven deze gronden en de halve Zyfflicherbusch bij uitruil met de Kleefse graaf en tevens voogd behouden. De andere helft splitst zich af met de stad (±1290) en ook rijksleen (±1300) geworden aanspraak Kranenburg, dat in 1436 het stiftskapittel afsnoept, waarna de kerk van Zyfflich verkleind wordt. In 1963 verliest het dorp grond aan Nederland.

Fietsroute

Siephtimontium

Voor zover bekend houdt de plaatsnaam geen verband met zeven. Dezelfde taalkundige als bij het beschreven toponiem Zevenbergen rekent Zyfflich in 1890 derhalve tot de groep die ‘sijpelen’ voorstelt, vergelijkbaar met Siepscheklef, en niet tot de telwoordtoponiemen. De kadasterkaart van 1835 telt echter zeven oroniemen. Drie bevinden zich op het rivierduin, drie komen niet in de buurt en een komt half overeen. Anderzijds telt dit ‘siephtimontium’ wel degelijk zeven +14 NAP rivierduinhoogten, die met een fietsroute verbonden zijn.

De Zevenbergen

In het natuurgebied ‘De Zevenbergen’ zijn 4000 jaar geleden grafheuvel(s) aangelegd op een noordoost-zuidwest lopend landduin (L54) in het rivierterrasgebied (±10 NAP) van nu Limburg. Dit landduin Sevenberg (x3) (±15 NAP) lag, voor de ontginning, samen met het bijna verdwenen Heibergske (x1) en De Clef (x2), temidden van kwelmoerassen als de Grote en Kleine Siep, die zijn afgegraven tot de Mookerplas, dwars op de dalvlakteterrassen (E44), van de al vroeg bewoonde, maar pas in 1326 genoemde nederzetting Middelaar.

De Zevenbergen
Hoogten (7)

De Zevenbergen
Hoogte (1) Riethorst – Riethorsterweg
Hoogte (2) N.N. – Zevenbergseweg
Hoogte (3) Katerberg – Katerbosseweg
Hoogte (4) Tolsberg – Schenck van Nijdeggenstraat
Hoogte (5) N.N. – Voordijk
Hoogte (6) Het Eend – Veerstraat
Hoogte (7) De Geist – Dorpsstraat
Siepsekleffen

De vier nu opgeplagde +12 NAP dalvlakteterrassen (E44) van Middelaar zijn Katerberg (3), Tolsberg (4), Het Eend (6) en De Geist (7). In de fietsroute over de zeven moerasbergen of siepsekleffen rondom ‘De Zevenbergen’ zijn de twee (deels) afgegraven landduinen (L54) De Clef (x2) en Sevenberg (x3) vervangen door landduin (L54) Riethorst (1) en dekzandwelving (L51) N.N. (2) buiten de fictieve omwalling. Een opmerkelijk detail is dat de Sevenberg (x3) op dezelfde breuklijn ligt als het Zevendal en dat ook Siebengewald op een breuklijn ligt.

Fietsroute

Midlerseeuwen

Tijdvak -2c/-1c 1c/2c 6c/7c
Duin 1 x1, x2 –
Terras 6, 7 6, 7 3, 4, 6, 7
Hoogten 3 4 4

Hoogmakerij

Ingevolge het upbergkabinet kunnen de gevonden hoogteverschillen (H) op het asfalt van de dekzandrug (B53) en dekzandwelvingen (B54) van stad Zevenbergen, die op het rivierduin (B57) van Zyfflich (Donsrug) en tevens die op de dekzandwelvingen (L51) en landduinen (L54) van De Zevenbergen (Afferdennen) onder klimunit 3.1 Duin worden geschaard. De hoogteverschillen (H) op het asfalt van de dalvlakteterrassen (E44) van De Zevenbergen vallen onder klimunit 1.1 Terras. De gesplitste klimringen (fietsroutes) van stad Zevenbergen (30 H en 5 L_Km) en Zyfflich (70 H en 14 L_Km) vallen met een stijging (%) van 0,60 % en 0,50 % in kleurcode E-grijs, terwijl de klimring (fietsroute) van De Zevenbergen (50 H en 7 L_Km) met een stijging (%) van 0,71 % zorgt voor kleurcode D-groen.

Lees verder (1)

Begrippen

Afferdennen: Hoogmakerij, samentrekking van Afferden en Ardennen.
Asfalt: Generieke benaming voor alle soorten verharde weg.
D-groen (D): Kleurcode voor de een-na-laagste moeilijkheidsgraad.
Donsrug: Hoogmakerij, samentrekking van Donsbrüggen en Hondsrug.
Duin (3.1): Natuurlijke klimunit, landschapsvorm door sedimentatie.
E-grijs (E): Kleurcode voor de laagste moeilijkheidsgraad.
Hoogmakerij: Verzameling passende klimunits, klimstroken en klimringen.
Hoogteverschil (H) Verschil in hoogte tussen twee punten in gehele meters.
Kleurcode: Schaal voor moeilijkheidsgraad, van E-grijs naar A-rood.
Klimring: Optimaal gesplitst hoogteverschil in een circulair traject.
Klimsplitsing: Isoleren van hoogteverschil in klimstroken of klimringen.
Klimunit : Categorie hoogte in het landschap, ingedeeld naar ontstaanswijze.
Lengte (LKm): Lengte van een klimring of -route in kilometers afgelegde weg.
Stijging (%): Hoogteverschil in meter of percentage per hectometer afgelegde weg.
Terras (1.1): Natuurlijke klimunit landschapsvorm door tektoniek.
Upbergkabinet: Verzameling van aanwezige natuurlijke en kunstmatige klimunits.

PDF-versie

Zevenbergen
april 1, 2024
Kartenspieler Weg, het toponiem
Speculatie

Over het toponiem Kartenspieler Weg, een grofweg vijf kilometer lange, golvende strook asfalt door het Reichswald tussen Grunewald en Grafwegen, wordt driftig gespeculeerd. Feit is dat het pad, met een zuidelijker geknikt verloop, als ‘Kart Speelders Weg’ staat vermeld op de ‘Tranchotkaart’ (1803-1820). Een kwart eeuw later is het middeleeuwse padenpatroon vervangen door kaarsrechte bosbouwpaden. Wat kan wel? ¹ ² ³ ⁴

Kartenspieler Weg
Slechtetop (1) – Kartenspieler Weg
Hertenkop (1) – Kartenspieler Weg
Hondsiep (1) – Kartenspieler Weg
Hemmendalsklef (1) – Kartenspieler Weg
Hemmendalsklef (2) – Kartenspieler Weg
Ordonnantie

In de Bataafse Republiek voerde het Kwartier van Nijmegen in 1795 als eerste een belasting in op speelkaarten, terwijl het Hertogdom Kleve het geldende Pruisische staatsmonopolie op speelkaarten juist achter zich liet, waardoor er tien jaar lang een omgekeerde situatie gold. Het toponiem lijkt dus te stammen uit de periode 1795-1815, als naam voor een spelplaats of smokkelroute, of door alibi’s van smokkelaars en stropers.⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹

Tabel speelkaartenbelasting (1)

Speelkaartenbelasting

Groesbeek Grafwegen Milsbeek
– >1795 >1795
1795-1805 – –
– 1813-1815 1813-1815
– 1815-1920 –
1920-1927 1920-1927 1920-1927
– 1927-1980* –
* Uitgezonderd 1939-1945

Bronnen
1. Tranchot, J.J. & Müffling, F.C.F. von (1803-1820). Topographische Aufnahme rheinischer Gebiete, 8. ↩︎
2. Preußische Landesaufnahme (1836-1850). Preußische Kartenaufnahme, 01 Cranenburg – Blatt ‘Cleve. ↩︎
3. Rgbz. Düsseldorf (1863). Bgm. Kessel, Gem. Nergena, Flur 2-2 Groenewald. Preußisches Katasteramt. ↩︎
4. Peeters, M. (2022). Waarom de Kartenspielerweg de Kartenspielerweg heet. Weblog Het is Koers!, 5-aug ↩︎
5. Betouw, J. in de (1795). Ordonnantie Impost op de speelkaarten. Reces des Quartiers v. Nijmegen, 1-aug. ↩︎
6. Visser, W.M.G. (2008). Accijnzen, een onderzoek naar de rechtsgronden van de NL … , p 244-246. ↩︎
7. Graumann, S. (2012). Aufbruch in die Moderne, die Franzosenzeit (1794–1814). IRG, 1-okt. ↩︎
8. Bundesministerium der Finanzen (2017). Steuern von A bis Z, p 161-162. ↩︎
9. Sharifi, M. (2018). L’impôt tue l’impôt, over de speelkaartenbelasting in NL. Novum, 39 (4), p 26-27. ↩︎
april 1, 2024
Hofberg, noordkaap Maas-Rijn (1)
Stroomafwaarts

Tot aan 270 CE staan als zodanig gebruikte Romeinse sterkten langs de toenmalige Rijnloop in het huidige Nederland relatief vast. Voor permanente Romeinse militaire controle van de Nederlandse Rijn-Maasdelta na 270 CE resteren enkel aanwijzingen, want versterkingen direct aan de rivier, zoals bij Kalkar (Rijn), Nijmegen (Waal) en Cuijk (Maas) en Goch (Niers) worden stroomafwaarts niet meer toegepast; die grens lijkt gepasseerd.¹ ²

Romeinse sterkten na 350 CE
Maas-Rijn, Laat-Romeinse castra, castella en burgi (4e eeuw).
Nijmegen (Valkhof), ingeschat Laat-Romeins castellum (4e eeuw).
Stroomopwaarts

Veel is nog onzeker, maar de Romeinse grenssterkten na 350 CE kunnen zijn bedoeld om het ‘cluster van Trier’ stroomopwaarts van de Maas en Rijn te zekeren. Op de Hofberg (Valkhof) in Nijmegen zijn de omtrek van het muurwerk, daarmee het oppervlak en de muurtorens onduidelijk, net zoals de rivierlopen direct langs de Laat-Romeinse sterkten van Nijmegen en Xanten, die bij Cuijk, Goch en Kalkar wel aantoonbaar zijn.³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷

Tabellen afmetingen en kenmerken (2)

Afmetingen

Sterkte Muurwerk Oppervlak
Nijmegen 170 x 70 1,2 ha
Cuijk 110 x 110 1,2 ha
Goch 40 x 40 0,2 ha
Kalkar 170 x 140 2,4 ha
Xanten 340 x 340 12 ha
⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷

Kenmerken

Type Stroom Bodem
Castellum Waal (L) Sandr
Castellum Maas (L) Duin
Burgus Niers (R) Sandr
Castellum Rijn (L) Terras
Castra Rijn (L) Terras

Bronnen
1. Meulen-van der Veen, B. van der (2017). The Late Roman limes revisited, the changing function … . ↩︎
2. Polak, M. et al. (2019). Tab. 2.1. Frontiers of the Roman Empire, the Lower German Limes, 1, p 60-71. ↩︎
3. Betouw, J. in de (1805). Nijmegen verdeeld in Wijken, Straaten, Steegen, en Strecken … , p 6. ↩︎
4. Klostermann, J. (2018). Rheinstromverlagerungen bei Xanten … . Natur am Niederrhein, 33 (1), p 5-16. ↩︎
5. Preiser-Kapeller, J. (2018). Fig. 15. Networks and the resilience and fall of empires, … . SAGG, 36, p 37. ↩︎
6. Cohen, K.M. et al. (2010). Fig. 14. Zand in banen, zanddieptekaarten van het Rivierengebied … , p 44. ↩︎
7. Willemse, N.W. et al. (2019). De vroege Waal bij Nijmegen, stratigrafie, sedimentologie … . RAAP, 3208. ↩︎
8. Cuijk: Bogaers, J. (1966). Opgravingen te Cuijk, 1964-1966. Nieuwsbulletin KNOB, 7, p 65-72. ↩︎
9. Xanten: Rüger, C.B. et al. (1979). Die spätrömische Grossfestung in der CUT. BJ, 179, p 499-524 ↩︎
10. Kalkar: Bödecker, S. et al. (2007). Die Entdeckung des Alenlagers Burginatium-KLK. AIR, 2006, p 107-109 ↩︎
11. Cuijk: Seinen, P.A & Besselaar, J.A. van den (2013). Verkenning van de Laat-Romeinse … . MIM, 18. ↩︎
12. Goch: Brüggler, M. et al. (2014). Burgus und Glaswerkstatt der Spätantike bei … . BJ, 214, p 71-127. ↩︎
13. Goch: Bakker, B. (2014). Rädchenverzierte Argonnensigillata von Goch-Asperden. BJ, 214, p 135-162. ↩︎
14. Kalkar: Gerlach, R. & Meurers-Balke, J. (2014). Der Prallhang als Standort. … . AIR, 2013, p 114-117. ↩︎
15. Xanten: Gerlach, R. & Meurers-Balke, J. (2014). Wo wurden römische Häfen am … . BB, 16, p 199-208. ↩︎
16. Nijmegen: Bloemers, J.H.F. (red) (2016). Four approaches to the analysis of (pre-)Roman … , p 175-216. ↩︎
17. Nijmegen: Braven, A. den (2021). Fig. 2. Charlemagne’s palace at Nijmegen. Dorestad and its … , p 152 ↩︎
april 1, 2024
Klimstorie Eenhoog Nijmegen

Eenhoog Nijmegen

Gids met 37 beklimmingen tussen Nijmegen en Kleve met kleurcode E-grijs die hoegenaamd ‘geen naam’ mogen hebben, maar die je wel voelt, zeker als het waait.

Eenhoog

maart 15, 2024
Stijgersgids Klimstagram

Klimstagram

Gids met 50 ansichtkaarten van het heuvellandlandschap van Nijmegen en omgeving, rondom de belangrijke heuvelkernen Nijmegen, Groesbeek, Kranenburg en Kleve.

Klimstagram

maart 15, 2024